ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਸਰਲ
ਕੋਲਕਾਤਾ, 4 ਫਰਵਰੀ
ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਚ ਚਲ ਰਹੇ ਅਤਿਵਾਦ ਨਾਲ ਸੰਤਾਪੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿਖੇ ਮੰਦੇ ਹਾਲੀਂ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਦਖਨੇਸ਼ਵਰ ਕਾਲੀ ਮੰਦਰ ਨੇੜੇ ਝੁੱਗੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਵੇਂ ਮਾੜੀ ਹੀ ਰਹੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਮਨ-ਚੈਨ ਨਾਲ ਸੌਂ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਚ ਇਹ ਲੋਕ ਗਲੀਚੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਗਲੀਚੇ ਵੇਚਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਗਲੀਚੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੋਈ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਲੋਕ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਬ੍ਰਿਜ (ਬਾਲੀ) ਹੇਠਾਂ ਫਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਗਲੀਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਾਂਦੀਪੁਰਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗੁਰੇਜ, ਕੁਪਵਾੜਾ ਤੇ ਪਿੰਡ ਤੰਗਦਾਰ, ਬਦਗਾਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੱਗ ਤੇ ਗੋਮੁਲ, ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਦੇ ਉਰੀ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਦੇ ਗੁਲਾਬਗੜ੍ਹ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਨ।
ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਛੁਟ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਖਾਉਂਦਾ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਗੁਲਾਬਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿੰਸਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਲੋਕ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੇ ਬਲਕਿ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਚੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਤਿਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਕਸਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਨਾਲ ਕਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਲੋਕ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਖਲੌਂਦੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਅਕਸਰ ਸੈਲਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਘਰਾਂ ’ਚ ਵਾਪਸ ਵਸਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਚ ਤਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਣਗੇ।